مدیریت امور فرهنگی و اجتماعی

بررسی شاخص های فرهنگ و تفکر بسيج در اقشار بسيج

چکيده: «بسيج انقلاب اسلامی ايران بيش از آنکه دارای سازمان رزمی مشخص باشد‌، دارای يک فرهنگ و تفکر است که شالوده اصلی آن را تشکيل می‌دهد‌. موضوع اين پژوهش بررسی شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج است‌، محقق برای آسيب شناسی اين فرهنگ‌، ابتدا فرهنگ و تفکر بسيج راتعريف کرده‌، سپس يک مدل مطلوب مبتنی بر فرمايشات حضرت امام خمينی (‌ره‌) و حضرت آيت الله خامنه‌ای (‌مدظله‌) ‌از فرهنگ و تفکر بسيج ترسيم می‌کند تا بر اساس اين مدل مطلوب وضعيت موجود را شناسايی کند و نقاط قوت و ضعف اين فرهنگ را نشان دهد‌. درنهايت محقق پيشنهاد می‌کند برای ارتقاء وضعيت موجود بايد برنامه‌ريزی شود تا همه شاخصهای مورد بررسی در اين تحقيق به حد مطلوب سوق داده شود‌.»
با توجه به اينکه بسيج انقلاب اسلامی ايران بيش از آنکه دارای سازمان رزمی مشخص باشد دارای فرهنگ و تفکر است و شالوده اصلی سازمان بسيج را همين فرهنگ و تفکر تشکيل می‌دهد‌، در تبيين فرهنگ و تفکر بسيج و ويژگيهای آن نظريه‌های مختلفی ارائه شده است که در راس آن فرمايشات حضرت امام خمينی (ره‌) و حضرت آيت الله خامنه‌ای قرار دارد‌. ايشان بسيج را يک فرهنگ معرفی نموده که در بين مردم ايران قرار دارد و ريشه در باورهای انقلابی‌، اسلامی و ملی ايران دارد‌.
حضرت امام (ره) نيز فرمايشات مبسوطی دارند که در مجموع شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج را می توان از آن استنباط نمود‌. ممنوعيت‌، شجاعت‌، ولايت‌، آگاهی و شناخت‌، دشمن شناسی‌، حريت از شاخصهای اين فرهنگ و تفکر محسوب می‌شود‌.
محقق سعی کرده است در اين پژوهش شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج در اقشار مختلف بسيج را مورد بررسی قرار دهد و عوامل آسيب‌زای آن را شناسايی کند‌. برای آسيب شناسی ابتدا مدل مطلوب از فرهنگ و تفکر بسيج ارائه می‌شود، سپس بر اساس مدل مطلوب وضعيت موجود شناسايی شده، به آسيب شناسی از فرهنگ و تفکر بسيج پرداخته شده است .
پژوهشگر ضرورت پرداختن به موضوع فرهنگ وتفکر بسيج را بر اساس خلاء زير بيان کرده است:
نبود يک مدل مطلوب (‌جامع و مانع‌) از شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج‌؛ به رغم آنکه فرهنگ و تفکر بسيج سالهاست که مورد بحث و بررسی قرار گرفته است مع‌هذا هنوز يک تعريف جامع و مانع از آن استخراج نشده است که بتوان آن را به صورت مکتوب معرفی کرد به همين دليل پژوهشگر اين موضوع را برای تحقيق انتخاب می‌کند‌.
روش پژوهشگر در اين بررسی توصيفی و تحليلی است که برای جمع‌آوری اطلاعات‌، توصيف و تحليل اطلاعات از اين روش استفاده می‌کند در ضمن به منظور تهيه ابزار اين پژوهش‌، طرح يک تحقيق اکتشافی را نيز در آن لحاظ نموده که درآن ضريب اعتبار و روايی ابزار پژوهش را محاسبه کرده است‌.
جامعه‌آماری محقق در اين بررسی 1000 نفر از بسيجيان عضو بسيج دانش‌آموزی‌، دانشجويی و کارگری و ادارات بوده است که پس از جمع‌آوری اطلاعات در کل 957 پرسشنامه مربوط به فرهنگ تفکر بسيج در اقشار مذکور، مورد ارزيابی قرار گرفته است‌.
محقق همچنين در اين پژوهش به علت محدوديت‌های اطلاعاتی از جمله عدم دست‌يابی به مشخصات آزمودنيها از روش نمونه‌گيری تصادفی استفاده نکرده و از روش نمونه‌گيری غير تصادفی خوشه‌ای بهره برده است‌.
واحدهای نمونه در اين طرح از ميان اعضای اقشار بسيج دانش‌آموزی مناطق انتخاب شدند. توزيع اين مناطق به نحوی بود که اقشار دانش‌آموزی از تمامی مناطق شهری شمال‌، غرب‌، جنوب‌، مرکزی و شرق در نمونه حضور داشته باشند، تا احتمال سوگيری به حداقل رسانده شود‌. همچنين بسيجيان مربوط به بسيج دانشجويی از چهار دانشگاه اصلی تهران شامل‌: دانشگاه تهران‌، دانشگاه شهيد بهشتی‌، دانشگاه صنعتی شريف‌، دانشگاه آزاد اسلامی انتخاب شدند و اعضای مربوط به بسيج کارگری و ادارات‌، در بردارنده بسيج وزارت جهاد کشاورزی‌، وزارت نيرو و وزارت کار و امور اجتماعی بوده است.
با توجه به اينکه هدف اصلی محقق از اين پژوهش، تبيين شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج و بررسی آن در اقشار مختلف بسيج بوده است، به همين منظور هدفهای زير برای پژوهش ترسيم شده است‌:
1ـ شناخت الگوی مطلوب از شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج‌؛
2ـ بررسی تطبيقی وضع موجود با وضع مطلوب شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج در اقشار مختلف بسيج‌؛
3ـ تعيين تفاوتهای احتمالی درنسبت برخورداری از شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج برحسب اقشار بسيج؛
4ـ شناخت حوزه‌های آسيب پذير فرهنگ و تفکر بسيج بر حسب اقشار بسيج‌.
متغيرهای جمعيتی مورد مطالعه محقق در اين پژوهش دربردارنده سن‌، جنس‌، تحصيلات‌، سابقه حضور در بسيج‌، سابقه حضور در جبهه (‌جنگ‌)‌، اقشار بسيج (نوع عضويت بسيجيان در اقشار مختلف نيروی مقاومت‌) است.
در ضمن پژوهشگر ده شاخص از فرهنگ و تفکر بسيج را در اين پژوهش مورد بررسی قرار داده است که عبارتند از‌:
عمل صالح، ايثار و استقامت، نيايش و خودسازی، محبت و احسان ، اعتقاد به حکومت اسلامی، حريت و شهامت، مردمی بودن، علم و آگاهی، نظم و آمادگی رزمی، هويت ملی و فرهنگ‌پذيری.
پژوهشگر شاخصهای فوق را در چند مرحله و با «‌روش تحليل محتوا‌» از متون اسلامی ـ انقلابی دربردارنده‌: بيانات و پيامهای حضرت امام خمينی (‌ره‌) و مقام معظم رهبری و همچنين گزارش پژوهشهای ميدانی و کتابخانه‌ای استخراج کرده است و پس از انجام مراحل آزمون‌سازی‌، پرسشنامه نهايی تنظيم شده، پس از آن در ميدان تحقيق اطلاعات جمع‌آوری شده است.
شاخصهای ارائه شده توسط محقق هر يک دارای خصوصيات متعددی است که محقق به صورت عمليات در اين پژوهش آنها را به رفتارهای عينی و برداشتهای معين تعريف کرده است که در ذيل به آنها اشاره می شود‌؛ لازم به ذکر است پژوهشگر شاخصهای دهگانه فرهنگ و تفکر بسيج را بر اساس تحقيقات انجام شده و از بيانات حضرت امام و مقام معظم رهبری‌، فرهنگ جبهه‌، وصايای شهدا و متون اسلامی (‌قرآن و احاديث‌) استخراج کرده است‌.
شاخصهای دهگانه فرهنگ و تفکر بسيج‌:
الف ) عمل صالح و پرهيزکاری:
1ـ امربه معروف و نهی از منکر،2ـ عفاف و پاکدامنی،3ـ انصاف،4 ـ عدالت،
5ـ‌ عمل و تکليف،6ـ عفو و بخشش، 7ـ اکرام و احترام، 8 ـ توکل به خدا
9ـ حفظ بيت المال،10ـ صله رحم،11ـ حجاب،12ـ باورهای دينی،13ـ وفای به عهد‌، 14ـ متانت و وقار، 15ـ آرامش و تأنی، 16ـ دوری از تهمت و افترا‌،
17ـ دوری از بخل و حسد، 18ـ دوری از معاصی‌؛
ب ) ايثار و استقامت:
1ـ شهادت ـ طلبی،2ـ از جان گذشتگی 3ـ از خود گذشتگی در انجام وظيفه 4ـ صبر در مقابل معصيت، 5ـ استقامت در اعمال خير و نيکو، 6ـ صبر در مصيبت و سختيها، 7‌- فداکاری در راه نظام و انقلاب‌؛
پ) نيايش و خودسازی:
1ـ توجه به خداوند،2ـ قرائت قرآن،3ـ نماز،4ـ تهجد و شب زنده داری
5ـ اعتکاف ‌ـ توسل به معصومين ( ع)،7ـ قرائت ادعيه و زيارات معصومين(‌ع‌)،8ـ قرائت سخنان معصومين (‌ع‌)،9ـ انجام واجبات و مستحبات،10ـ مراقبت ازرفتار 11ـ محاسبه نفس،12ـ تعهد به انجام اعمال خير،13ـ توجه به معنويت و پرهيز ازمعاصی،14ـ پرهيز از دنيا طلبی،15ـ اصلاح رفتار فردی و اجتماعی‌؛
ت ) محبت و احسان‌:
1ـ محبت با اولياء الهی،2ـ احسان به ديگران،3ـ اکرام بزرگان،4ـ احترام بلاشرط 5ـ عطوفت و مهربانی،6ـ عشق به ولايت ومعصومين ( ع)،7ـ دوری از منافقين و بدکاران،8ـ نرمی و ملاطفت با خانواده‌؛
ث ) اعتقاد به حکومت اسلامی‌:
1ـ اعتقاد به نقش و جايگاه روحانيت در نظام، 2ـ اعتقاد به ولايت مطلقه فقيه 3ـ اعتقاد به جامعيت نظام حکومتی اسلام،4ـ اعتقاد به تقابل نظام اسلامی با نظام استکباری،5ـ ترجيح منافع نظام بر منافع شخصی،6ـ اعتقاد به جهانی بودن حکومت اسلامی،7ـ تقيد به حفظ نظام،8ـ اطاعت پذيری از رهبری،9ـ عشق به رهبری‌،10ـ اعتقاد به معنويت مداری نظام اسلامی‌؛
ج ) حريت و شهامت‌:
1ـ صراحت در گفتار و رفتار،2ـ اعتماد به خود مداری،3ـ قدرت اظهار وجود 4ـ واقع گرايی،5ـ آزاد انديشی،6ـ پرهيز از انحصار طلبی،7ـ پرهيز از زورگويی و قدرت،8ـ انتقاد پذيری،9ـ احترام به نظرات ديگران،10ـ استقبال از خطرات
11ـ جسارت و شهامت‌؛
چ ) مردمی بودن‌:
1ـ ارتباط با محرومين،2ـ اعتماد به مردم،3ـ مسئوليت پذيری 4ـ ساده زيستی،5ـ مردم داری، 6ـ مهرورزی، 7ـ گرايش به کار گروهی (‌جمع‌گرايی‌)، 8ـ پرهيز از خود محوری، 9ـ کم توقعی،10ـ خدمت گذاری‌:
ح ) علم و آگاهی‌:
1ـ پيگيری اخبار و رويدادهای سياسی ـ اجتماعی در داخل و خارج 2ـ آشنائی با گرايش ها و عقايد جناح های سياسی کشور،3ـ گرايش به دانش اندوزی، 4ـ گرايش به کسب مهارت و فن آوري5ـ گرايش به پرورش فکر و انديشه، 6ـ گرايش به علم و عمل7ـ مشورت خواهی، 8ـ يکی دانستن سياست و ديانت،‌9ـ آگاهی از مواضع سياسی ـ اجتماعی نظام،10ـ داشتن قدرت تجزيه و تحليل مسايل سياسی و اجتماعی
خ ) نظم و آمادگی رزمی‌:
1ـ توانايی ايفای نقش رزمی،2ـ گرايش به کارهای نظامی،3ـ تبعيت پذيری،4ـ نظم پذيری،5ـ آمادگی جسمانی،6ـ داشتن سرعت عمل درموقعيتهای بحرانی
د) هويت ملی و فرهنگ پذيری‌:
1ـ احترام به آداب و رسوم ملی،2ـ علاقه به ادبيات و هنر ايران،3ـ توجه به آثار باستانی،4ـ فرهنگ پذيری،5ـ انطباق ارزشهای اسلامی و سنتهای ملی،
6ـ پذيرش صنايع و توليدات ملی،7ـ پاسداری از مرز و بوم ايران‌؛
پژوهشگر پس از جمع‌‌آوری اطلاعات و بررسی نتايج، استنباط می‌کند که فرهنگ و تفکر بسيج‌، فرهنگی عام و گسترده است که ريشه در باورهای اسلامی‌، انقلابی و ملی مردم دارد و به اندازه زيادی در توده‌های مختلف جامعه با نمودها و مفاهيم مشترک يکسانی مورد بهره برداری قرار گرفته است‌؛ از اين روست که متغيرهايی مثل جنسيت‌، تأهل و تحصيلات تفاوت قابل ملاحظه‌ای را در ميزان برخورداری اقشار مختلف بسيج از شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج نشان نمی‌دهد‌. به اين ترتيب‌، نمی‌توان هيچ قشری را به لحاظ برخی ويژگيهای جمعيتی در برخورداری از شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج دچار محدوديت و نقص دانست‌،‌ جوانان‌، نوجوان و بزرگسالان‌، افراد متأهل و افراد مجرد‌، افراد تحصيلکرده و متخصص و افرادی که از تحصيلات بالايی برخوردار نيستند‌، زنان ومردان‌، هر کدام می‌توانند در صورتی که در بستر مناسب قرار بگيرند بخوبی از فرهنگ و تفکر بسيجی برخوردار شوند‌؛ البته تفاوتهايی وجود دارد، مثلاً مردان نمرات بالاتری نسبت به زنان کسب کرده‌اند، افرادی که سن بالاتری دارند، نسبت به افراد جوان نمرات بالاتری کسب کرده‌اند، افراد متأهل از افراد مجرد نمرات بالاتری در شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج اخذ کرده‌اند؛ اما اين تفاوت به صورت معنی داری نيست و می‌توان استنباط کرد که می‌توانيم با قبول درصدی خطا تفاوتها را در اين متغيرها ناديده بگيريم و فرهنگ و تفکر بسيج را فرهنگی عام و فراگير بدانيم که برای تمامی اقشار جامعه با خصوصيات مختلف زبان آشنايی دارد و ايشان می‌توانند آن را درک کنند و با آن ارتباط برقرار کنند‌. البته اين موضوع بايد مورد توجه قرار بگيرد که در مقام برنامه‌ريزی در هر حال بهتر است که تفاوتهای فردی و فرهنگی مورد ملاحظه قرار گيرد‌. در مقام مقايسه‌، فرهنگ و تفکر بسيج را می‌توانيم با فرهنگ عاشورا در مکتب تشيع مقايسه کنيم که اين فرهنگ براحتی توانسته در بستر تاريخ و حتی پس از 1400 سال با اقشار و اقوام مختلف جامعه ارتباط برقرار کرده و پيام خود را منتقل کند‌. فرهنگ و تفکر بسيج نيز بر اساس يافته‌های اين پژوهش قابل تأييد است که دارای چنين ويژگيهای فراگيری است‌.
از دستاورد‌های ديگری که پژوهشگر به آن دست يافته است، بروز شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيجی توسط بسيجيان است که نشانه بلوغ و پيچيدگی ايشان است، برای مثال ضمن نشان دادن علاقه به رزم و رزم آوری در شاخصه محبت و احسان نيز نمرات قابل توجهی به دست آورد‌ه‌اند همچنين معتقد به ولايت مطلقه فقيه هستند‌، در شاخص مردمی بودن و احترام به نظر و آرای مردم و خوش بينی نسبت به ديگران نيز نمرات بسيار بالايی را به دست آورده‌اند، به آزاد انديشی و آزادگی توجه بسياری می‌کنند. همچنين ضمن تاکيد زيادی که بر موضوعهای انقلابی و اسلامی دارند‌، در مباحث ملی و گرايش به آداب و سنتهای ايرانی نيز تمايل زيادی از خود نشان می‌دهند. يافته‌های اين پژوهش به صورت آمار و ارقام اين فرضيها را مورد تاييد قرار می‌دهد: که بسيج‌،“‌منطقي”‌ است و منطقی عمل می‌کند؛
ـ بسيج بر اساس “بصيرت” و “روشنايي” و“ گوهر ايمان عمل” می‌کند؛
ـ بسيج بر اساس “بصيرت” و“آگاهي” عمل می‌‌کند و از اين رو مستحکم و پايدار است؛
ـ بسيجی نيرويی شاد است‌، چون از زشتيها و نهی‌شده‌ها پرهيز می‌کند‌ وعمل درست را سرلوحه کار خود قرار داده است؛
ـ بسيجی می تواند با مردم ارتباط برقرار کند و “قدرت جذب” بسيار بالايی داشته باشد؛ زيرا شاخص مردمی بودن بالايی را نشان داده است؛
ـ بسيجی‌، نيروی “تخصص گرا” و يا “علم گرا” است که برای علم و دانش‌اندوزی اهميت قايل است؛
ـ بسيجی‌، دارای “ شرح صدر” است و روحيه“ انتقاد پذيري” دارد؛
ـ بسيجی با ديگران“ مهربان و رئوف” است و از “خود گذشتگي” بالايی دارد،
ـ بسيجی در قبال انحراف در اساس نظام ناشکيباست و آمادگی مقابله دارد و تا حد جان ايستادگی می‌کند؛
ـ بسيجی معتقد به حکومت مطلقه فقيه است و از کيان نظام و اسلام تا حد جان دفاع می کند؛
ـ بسيجی منظم ، قانون پذير و تبعيت پذير است؛
بسيجی منافع نظام و انقلاب را برمنافع شخصی خود ترجيح می دهد و در برابر مشکلات از صبر و تحمل زيادی برخوردار است‌.
تفاوت معنی داری که بين اقشار مختلف بسيج به لحاظ برخورداری ايشان از شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج مشاهده شده است‌، به نوع عضويت آنان بستگی دارد‌، يافته‌های اين پژوهش نشان می‌دهد که بسيج ادارات و کارگری در حد مطلوب (‌بسيار زياد‌) از شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج برخوردار هستند و نسبت به دو قشر ديگر يعنی دانش‌آموزی و دانشجويی که نمرات آنها هم در حد قابل قبول (‌زياد‌) بوده است، از برجستگی بيشتری برخوردار بوده‌اند‌، البته در برخی شاخصها مثل علم و آگاهی‌، بسيج دانشجويی از برجستگی بيشتری نسبت به بسيج دانش‌آموزی و کارگری برخوردار بوده‌‌اند‌.
در نهايت پژوهشگر بر اين نکته تاکيد می‌کند که اگر بخواهيم وضعيت موجود (‌بر اساس يافته‌های اين پژوهش‌) را با وضعيت مطلوب مورد مقايسه قرار دهيم‌، دريک وجه‌، شاخصهای حکومت اسلامی در حد مطلوب قرار دارند در وجه ديگر ساير شاخصها در حد قابل قبول قرار دارند که وضعيت مناسبی را برای وضعيت فعلی شاخصهای فرهنگ و تفکر بسيج در جامعه ترسيم می‌کند؛ ‌اما برای بالابردن سطح وضعيت موجود بايد برنامه‌ريزی شود تا بتوان همه شاخصهای بالا را به حد مطلوب هدايت کرد.